1. Kelime dizilişi neden önemlidir?
Almancada kelime dizilişi dil bilgisinin bir parçasıdır. Kelimeler cümle içinde rastgele sıralanamaz. Bir kelimenin yeri, görevini gösterir ve cümlenin yapısını anlamaya yardımcı olur.
Özellikle fiilin yeri önemlidir. Almanca cümlelerde fiil çoğu zaman kesin olarak belirlenmiş bir konumda bulunur. Bu nedenle cümle kurarken önce fiili ve çekimli biçimini belirlemek gerekir.
Ich lerne Deutsch.
Almanca öğreniyorum.
Bu cümlede:
- Ich eylemi yapan kişidir.
- lerne eylemdir.
- Deutsch öğrenilen şeydir.
lerne fiili ikinci konumdadır. Bu, normal bir Almanca bildirme cümlesinin temel kuralıdır.
2. “İkinci konum” ne demektir?
Almancada tek bir kelime ile cümledeki konumu birbirinden ayırmak gerekir. İkinci konum her zaman “ikinci kelime” anlamına gelmez. Birinci konumda tek bir kelime veya bir kelime grubu bulunabilir.
Ich lerne Deutsch.
Almanca öğreniyorum.
Birinci konumda tek bir kelime, yani Ich vardır. lerne fiili ikinci konumdadır.
Heute lerne ich Deutsch.
Bugün Almanca öğreniyorum.
Burada birinci konumda Heute vardır ve fiil hemen ardından gelir.
Am Montag lerne ich Deutsch.
Pazartesi günü Almanca öğreniyorum.
Am Montag kelime grubunun tamamı birinci konumu doldurur.
Normal bir Almanca bildirme cümlesinde çekimli fiil, cümlenin ilk ögesinden hemen sonra gelir.
3. Çekimli fiil
Çekimli fiil, özneye göre değişen fiil biçimidir:
- ich lerne — ben öğreniyorum
- du lernst — sen öğreniyorsun
- er lernt — o öğreniyor
- wir lernen — biz öğreniyoruz
Bildirme cümlesinde ikinci konumu bu çekimli biçim alır.
Der Student lernt Deutsch.
Öğrenci Almanca öğreniyor.
- Der Student öznedir.
- lernt çekimli fiildir.
- Deutsch nesnedir.
Yüklem birden fazla fiil parçasından oluşuyorsa yalnızca çekimli biçim ikinci konuma gelir: Ich möchte Deutsch lernen. Mastar olan lernen cümlenin sonunda yer alır.
4. Düz kelime dizilişi
Cümle özneyle başladığında düz kelime dizilişi kullanılır.
Kalıp: özne + çekimli fiil + cümlenin diğer ögeleri
Ich lese ein Buch.
Bir kitap okuyorum.
Der Lehrer erklärt die Regel.
Öğretmen kuralı açıklıyor.
Meine Freundin wohnt in Berlin.
Arkadaşım Berlin'de yaşıyor.
Özne birinci, fiil ikinci konumdadır. Diğer cümle ögeleri fiilden sonra gelir. Bu sıra basit ve tarafsızdır.
5. Devrik kelime dizilişi
Almanca bir cümle özneyle başlamak zorunda değildir. Birinci konuma zaman, yer, nesne veya başka önemli bir bilgi getirilebilir.
Fiil yine ikinci konumda kalır. Özne bu durumda fiilden hemen sonra gelir.
Kalıp: ilk öge + çekimli fiil + özne + cümlenin diğer ögeleri
Heute lerne ich Deutsch.
Bugün Almanca öğreniyorum.
Morgen fährt mein Bruder nach Berlin.
Yarın kardeşim Berlin'e gidiyor.
In Berlin wohnt meine Freundin.
Arkadaşım Berlin'de yaşıyor.
Bu düzene devrik diziliş veya inversiyon denir. Bu bir soru değil, yalnızca farklı bir ögeyle başlayan normal bir bildirme cümlesidir.
6. Birinci konuma neler gelebilir?
Farklı cümle ögeleri birinci konumda yer alabilir.
Özne
Ich arbeite heute.
Bugün çalışıyorum.
Zaman ifadesi
Heute arbeite ich.
Bugün çalışıyorum.
Yer ifadesi
Im Büro arbeite ich heute.
Bugün ofiste çalışıyorum.
Nesne
Dieses Buch lese ich gern.
Bu kitabı severek okuyorum.
Bütün örneklerde çekimli fiil ikinci konumdadır. Birinci öge çoğu zaman konuşanın hangi bilgiyi vurgulamak istediğini gösterir.
7. Genişletilmiş basit cümle
Basit bir cümlede tek bir temel eylem veya durum bulunur.
Kısa basit cümle: Ich arbeite. — Çalışıyorum.
Genişletilmiş basit cümle: Ich arbeite heute im Büro. — Bugün ofiste çalışıyorum.
İkinci cümlede ek bilgiler vardır: heute zamanı, im Büro ise yeri belirtir.
8. Cümlede nesneler
Nesne, eylemle bağlantılı olan kişi veya şeyi belirtir.
Ich lese ein Buch.
Bir kitap okuyorum.
ein Buch nesnedir.
Bazı fiiller tek bir nesne alır:
- Ich kaufe Brot. — Ekmek alıyorum.
- Sie schreibt einen Brief. — Bir mektup yazıyor.
- Wir besuchen den Lehrer. — Öğretmeni ziyaret ediyoruz.
Bazı fiiller iki nesne alabilir: Ich gebe dem Freund das Buch. — Arkadaşıma kitabı veriyorum.
- dem Freund bir şeyi alan kişidir.
- das Buch verilen şeydir.
Nesnenin biçimi çoğu zaman ismin hâline bağlıdır. Bu nedenle hem yeri hem de biçimi önemlidir.
9. Cümlede zaman ve yer bilgileri
Bu ögeler eylemin zamanı, yeri, nedeni veya nasıl gerçekleştiği hakkında ek bilgi verir.
Yaygın zaman ifadeleri: heute, morgen, am Montag, jeden Tag.
Yaygın yer ifadeleri: hier, dort, in der Bibliothek, nach Berlin.
Ich lerne heute.
Bugün ders çalışıyorum.
Ich lerne in der Bibliothek.
Kütüphanede ders çalışıyorum.
Ich lerne heute in der Bibliothek.
Bugün kütüphanede ders çalışıyorum.
Tarafsız bir sıralamada zaman ifadesi çoğu zaman yer ifadesinden önce gelir: Wir fahren morgen nach Berlin.
10. Almancada cümle çerçevesi
Almancada sık sık bir cümle çerçevesi, yani Satzklammer, oluşur. Yüklemin bir bölümü cümlenin baş tarafında, diğer bölümü ise sonunda bulunur.
Ich möchte heute Deutsch lernen.
Bugün Almanca öğrenmek istiyorum.
- möchte çekimli fiildir.
- lernen cümlenin sonundaki mastardır.
Başka örnekler:
- Er kann gut schwimmen. — İyi yüzebilir.
- Wir müssen morgen arbeiten. — Yarın çalışmak zorundayız.
- Sie will ein Buch kaufen. — Bir kitap satın almak istiyor.
Çekimli fiil ikinci konumdadır; değişmeyen fiil parçası ise çoğu zaman cümleyi kapatır.
11. Soru kelimesi olmayan sorular
Evet-hayır sorularında çekimli fiil birinci konuma gelir.
Kalıp: çekimli fiil + özne + cümlenin diğer ögeleri
Lernst du Deutsch?
Almanca öğreniyor musun?
Wohnst du in Berlin?
Berlin'de mi yaşıyorsun?
Kommt er heute?
Bugün geliyor mu?
Olası cevaplar: Ja, ich lerne Deutsch. ve Nein, ich lerne kein Deutsch.
12. Soru kelimesi olan sorular
Bir soruda soru kelimesi varsa soru kelimesi birinci, çekimli fiil ikinci konumdadır.
Kalıp: soru kelimesi + çekimli fiil + özne + cümlenin diğer ögeleri
Was machst du?
Ne yapıyorsun?
Wo wohnst du?
Nerede yaşıyorsun?
Wann beginnt der Unterricht?
Ders ne zaman başlıyor?
Warum lernst du Deutsch?
Neden Almanca öğreniyorsun?
13. nicht ile olumsuzluk
nicht, bir eylemi, özelliği, zarf tümlecini veya cümlenin tamamını olumsuz yapmak için kullanılır.
Ich komme heute nicht.
Bugün gelmiyorum.
Er wohnt nicht in Berlin.
Berlin'de yaşamıyor.
Sie arbeitet nicht.
Çalışmıyor.
Eylemin tamamı olumsuz olduğunda nicht çoğu zaman cümlenin sonlarına doğru gelir: Ich verstehe nicht.
Belirli bir öge olumsuz yapılıyorsa nicht doğrudan o ögenin önüne gelir: Er wohnt nicht in Berlin. Burada olumsuz yapılan bilgi yerdir.
14. es ile kurulan cümleler
es biçimsel özne olarak kullanılabilir. Her zaman belirli bir şeyi göstermez; bazen yalnızca cümlenin dil bilgisel yapısını tamamlar.
- Es ist kalt. — Hava soğuk.
- Es regnet. — Yağmur yağıyor.
- Es schneit. — Kar yağıyor.
- Es ist spät. — Geç oldu.
15. Temel cümle kalıpları
Bildirme cümlesi
özne + fiil + diğer cümle ögeleri
Ich lerne Deutsch.
Başka bir ögeyle başlayan bildirme cümlesi
ilk öge + fiil + özne + diğer cümle ögeleri
Heute lerne ich Deutsch.
Soru kelimesi olmayan soru
fiil + özne + diğer cümle ögeleri
Lernst du Deutsch?
Soru kelimesi olan soru
soru kelimesi + fiil + özne + diğer cümle ögeleri
Warum lernst du Deutsch?
İki fiil parçası bulunan cümle
ilk öge + çekimli fiil + diğer ögeler + değişmeyen fiil parçası
Ich möchte Deutsch lernen.
16. En önemli kural
Almanca cümle kurarken önce çekimli fiili bulun.
Bildirme cümlesinde fiil ikinci konumdadır: Ich lerne Deutsch. / Heute lerne ich Deutsch.
Soru kelimesi olmayan bir soruda fiil birinci konumdadır: Lernst du Deutsch?
Soru kelimesi olan bir soruda fiil ikinci konumdadır: Warum lernst du Deutsch?
Yüklem iki parçalıysa çekimli biçim baş tarafta, diğer fiil parçası çoğu zaman sonda bulunur: Ich möchte Deutsch lernen.
Almanca kelime dizilişi cümlenin yapısını görünür hâle getirir. Bu nedenle kelimeleri bilmek yetmez; fiili doğru yere koymak da gerekir.